In 1859 voorspelde de Britse bioloog en autodidact Charles Darwin dat alle organismen een gemeenschappelijke evolutionaire oorsprong delen (een “Last Universal Common Ancestor”, kortweg LUCA), wat door de ontdekking van DNA en de universele genetische code in de twintigste eeuw moleculair werd bewezen. Twaalf jaar later formuleerde hij een tweede, even radicale stelling: schoonheidsgevoel is niet exclusief menselijk, maar wijdverspreid in het dierenrijk. Hij merkte op dat vogels, vissen en insecten voorkeuren en signalen vertonen – zoals symmetrie, ritme en felle kleuren – die wijzen op een diepe evolutionaire continuïteit in de manier waarop dieren hun omgeving waarnemen en erop reageren.
De hypothese van wat, naar analogie, een “Last Universal Common Aesthetic Experience” (kortweg LUCAE, of een laatste universele gemeenschappelijke esthetische ervaring) kan worden genoemd, werd lange tijd verwaarloosd, verworpen of verhuld door mensgerichte opvattingen over schoonheid. Vandaag laten gelijklopende inzichten uit verschillende wetenschappelijke onderzoeksdomeinen toe Darwins theorie opnieuw te bekijken.
Op weg naar LUCAE via intersoortelijke co-creatie
Parallel daaraan biedt artistiek onderzoek, met name via intersoortelijke co-creatie, de mogelijkheid een tweede evolutionaire eenmaking na te streven. Zoals LUCA de gemeenschappelijke oorsprong van het leven aantoonde, zo kan LUCAE de gedeelde afstamming van esthetisch vermogen zichtbaar maken.
Waarom dit project met een weekdier als sepia of zeekatten, vraagt u zich misschien af. Gudrun De Boeck, professor biologie aan Universiteit Antwerpen: “Evolutionair staan zeekatten inderdaad ver af van gewervelden, maar dat maakt hen net interessant voor onze zoektocht naar LUCAE. Ze beschikken over geavanceerde cognitieve vermogens, waardoor ze in staat zijn om problemen op te lossen, te leren, objecten te manipuleren en zelfs te slapen vergelijkbaar met hoe wij dat doen. Het meest opvallend is dat ze communiceren via visuele ornamentatie. Hun huid produceert dynamische patronen zoals banden, flitsen en pulsen die onder meer gebruikt worden voor camouflage, als paringsmechanisme en om rivaliteit te tonen. Deze doelgerichte signalen sluiten nauw aan bij Darwins observaties over potentieel esthetische vermogens bij ongewervelden. Aldus zijn het ideale partners voor ons onderzoek.”
Van Antwerpen naar Kaapstad (en terug)
Het Zaaifondsproject dient om een groter onderzoeksproject voor te bereiden met Universiteit Antwerpen, Karel de Grote Hogeschool en AP Hogeschool aan deze zijde, en enkele Zuid-Afrikaanse partners waaronder de Universiteit van Kaapstad. Met de middelen vanuit het Zaaifonds zullen de projectpartners onder meer een overzicht maken van de beschikbare wetenschappelijke literatuur, interdisciplinaire workshops in zowel Antwerpen als Kaapstad organiseren en een methodologie ontwikkelen.
“Het plastische, visuele en actiegerichte systeem van de zeekat biedt ons een zeldzame kans om de evolutionaire diepte van esthetisch vermogen te verkennen”, vult Bianca Baldi van Sint Lucas Antwerpen (Karel de Grote Hogeschool) aan. Als visueel kunstenaar en onderzoeker die ooit een film over zeekatten heeft gemaakt, wil ze heel graag meewerken om intersoortelijke co-creatie te testen als onderzoeksmethode. “Wij beschouwen de zeekatten dan ook meer als een projectpartner dan als een onderzoeksobject.” Bianca Baldi is ook de link met de Zuid-Afrikaanse partners in het project, en is in die hoedanigheid ook betrokken bij een project om kinderen in Zuid-Afrika oceanen en zeeën beter te leren kennen en ze ook te leren duiken. “Hoog tijd dat ik zelf ook nog eens in het water spring!”, besluit ze met een brede lach.
Kunst en dieren integreren in onderzoek
Ook Jan Verpooten, onderzoeksmanager bij ARIA (voluit Antwerp Research Institute for the Arts) van Universiteit Antwerpen, is enthousiast over de intercontinentale samenwerking: “We stellen vast dat steeds meer mensen kunst gebruiken voor wetenschapscommunicatie. Bovendien raken dieren iets in elk van ons. Met ons project proberen we nog een stap verder te gaan door zowel kunst als dieren te integreren in een onderzoeksproject. Zo krijgen we een boeiende wisselwerking tussen wetenschappers, kunstenaars en dieren.”
Wij hopen dat wij met ons project ook een bijdrage kunnen leveren tot een beter begrip en tot het welzijn van zowel mens als dier”, besluit Petra Van Brabandt, hoofd onderzoek aan Sint Lucas Antwerpen (Karel de Grotehogeschool). “Als wij kunnen aantonen dat zeekatten – die ook als lekkernij worden geserveerd – een veel rijker emotioneel leven leiden dan we zouden verwachten, dan verandert dat natuurlijk drastisch het perspectief. Tezelfdertijd willen we ook onze kennis over en onze waardering voor het leven in oceanen en zeeën helpen vergroten.”
Het project in een notendop
Zou het kunnen dat het vermogen tot esthetische ervaring niet exclusief menselijk is, maar wijdverbreid voorkomt in het dierenrijk? Charles Darwin schoof ooit de theorie naar voren, en nu willen onderzoekers uit Antwerpen en Kaapstad met zeekatten (inktvissen) samenwerken om het ook te helpen bewijzen.
Aan dit project werken mee: Gudrun De Boeck (Universiteit Antwerpen), Jan Verpooten (Universiteit Antwerpen), Bianca Baldi (Sint Lucas Antwerpen (Karel de Grote Hogeschool)) en Petra Van Brabandt (Sint Lucas Antwerpen (Karel de Grote Hogeschool)).
Tekst: Leo Verbeke – Foto: Bianca Baldi